ဖြစ်နေတာကိုဖော်ပြသလို စိုးရိမ်စရာကိုလည်း ထောက်ပြတဲ့ စာတွေရေးဖို့အတွက် အကြံပြုချက်
နိုင်ငံရေးနဲ့ပတ်သက်တဲ့ စာတွေရေးတဲ့အခါ ဖြစ်နေတာကို အနီးကပ်ကြည့်ပြီး တင်ပြဖို့၊ စိုးရိမ်စရာရှိရင် ဖုံးမထားဘဲ ထောက်ပြဖို့ ဘယ်လိုချဉ်းကပ်ရမလဲဆိုတာ ဆွေးနွေးကြည့်ပါမယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီစာတွေဟာ ဖြစ်တာကိုဖော်ပြတဲ့ (Descriptive) စိုးရိမ်မိတာ (Concerned) ရှိရင် ထောက်ပြမယ်ဆိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက် ရှိနေရင်တောင် လူတွေကို ဆရာကြီးလုပ်ပြီး ဘာလုပ်သင့်တယ် (Prescription) လို့ သင်ပေးဖို့တော့ မဟုတ်ပါဘူး။ တကယ်တွေ့ရတာက ဘာဖြစ်နေသလဲ ဆိုတာကို အနီးကပ်ကြည့်ဖို့ပါ။ အဲဒီထဲမှာ ဆုံးဖြတ်နိုင်တဲ့ အာဏာ ဘယ်သူ့ဆီမှာ ရှိသလဲ၊ ဘယ်သူက ပေးဆပ်ရသလဲ၊ ဘယ်လိုစကားလုံးတွေသုံးပြီး အလှဆင်ထားသလဲ၊ ဘာတွေကွယ်နေသလဲဆိုတာ လိုက်ကြည့်မယ်။ ကြည့်ရင်းနဲ့ စိုးရိမ်စရာပေါ်လာရင်လည်း ဖုံးထားဖို့ မဟုတ်ဘဲ ပြောမယ်ပေါ့။
စာကိုရေးလိုက်တဲ့စာရေးသူမှာ ရပ်တည်ချက်ရှိတယ်။ စစ်အာဏာရှင်စနစ်၊ အတင်းအကျပ် အသံပိတ်ပစ်တာ၊ အနိုင်ကျင့်တာတွေကို လက်မခံတဲ့ ရပ်တည်ချက်မျိုး ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါပေမယ့် ကိုယ်က တော်လှန်ရေးဘက်ကမို့၊ ကိုယ့်ဘက်ကလူ ပြောတာမို့ဆိုပြီး အထောက်အထားကို ဈေးလျှော့ပြီး မစစ်ဘဲ "ပလစ်ခွင့်" တော့ မရှိဘူး။ ဒီနေရာမှာ ဘက်မဲ့အရောင်ကင်း (Neutral) ဖြစ်ချင်ယောင်ဆောင်နေဖို့ မလိုပါဘူး။ ဘက်ရှိရင် ရှိတယ်လို့ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ဝန်ခံပြီး ကိုယ်ပြောတဲ့စကားအတွက် တာဝန်ခံနိုင်ဖို့က ဘက်မဲ့ချင်ယောင်ဆောင်ဖို့ထက် ပိုအရေးကြီးတယ်။ လူဆိုတာ ရပ်တည်ချက်မရှိတာ မဖြစ်နိုင်ဘူး။ နောက်ပြီး တောထဲရပ်တာ၊ တိုက်ပေါ်ရပ်တာ၊ လမ်းပေါ်ရပ်တာ မတူဘူး။ ကိုယ်ရပ်တဲ့နေရာက မြင်ကွင်းပဲ ကိုယ်ရတာပါ။ အထောက်အထားက ကိုယ်မျှော်လင့်ထားတာနဲ့ မကိုက်ရင် အထောက်အထားကို လိုက်ပြင်ပစ်မယ့်အစား ကိုယ့်နားလည်ပုံကို ပြန်စဉ်းစားနိုင်ရပါမယ်။
ဖြစ်နေတာကို အရင်ကြည့်ပါ
စာတပုဒ်ကို ကောက်ချက်အကြီးကြီး တခုချပြီးမှစဖို့ မလိုဘူး။ လူတွေရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ တကယ်ဖြစ်နေတဲ့ အဖြစ်အပျက်တခု၊ သတင်းတပုဒ်၊ အမိန့်တခု၊ ရေကြီးသွားတဲ့ ရွာတရွာ၊ လူတွေ သုံးနေတဲ့ စကားလုံးတလုံးကနေ စလို့ရတယ်။ ဆိုပါစို့၊ NGO တွေက ရွေးကောက်မခံရတဲ့လူငယ်တွေ၊ ကိုယ်နဲ့ကိုက်တဲ့သူတွေကို ခေါင်းဆောင်ဆို ရွေးခေါ်ပြီး သင်တန်းပေး ပိုက်ဆံပေးနေလို့ လူငယ်အီလစ်တွေ ဖန်တီးနေတယ်လို့ အစကတည်းက တရားသေ သွားမပြောနဲ့ဦး။ အဲဒီလိုပြောလိုက်ရင် ကျန်တဲ့စာတွေက အဲဒီအယူအဆကို သက်သေပြဖို့သက်သက် လိုက်လုပ်သလို ဖြစ်သွားမယ်။ အဲဒီအစား လူငယ်တွေကို ဘယ်လိုရွေးသလဲ၊ ဘယ်သူတွေက လျှောက်ခွင့်ရသလဲ၊ ရွေးခံရတဲ့သူတွေ ဘယ်နေရာရောက်သွားသလဲ၊ ဘယ်သူတွေနဲ့ အချိတ်အဆက်မိသွားသလဲ၊ ပြီးတော့ ဘယ်သူ့ကို ကိုယ်စားပြုပြီး စကားပြောလာသလဲ ဆိုတာကို အရင်လိုက်ကြည့်လိုက်ပါ။ အဲဒီနောက်မှ "လူ့မလိုင် (Elite) ဖြစ်လာပုံ" ဆိုတဲ့ အယူအဆက ဒီဖြစ်စဉ်ကို ရှင်းပြဖို့ အသုံးဝင်သလားလို့ စဉ်းစားကြည့်လို့ရတယ်။ ကောက်ချက်ဆိုတာ အစမှာ ကြိုချထားနေစရာ မလိုပါဘူး။ အချက်အလက်အတိုင်း လမ်းလျှောက်ရင်း တွေ့လာရတာပဲ မဟုတ်လား။
မြင်တာ၊ နားလည်တာ၊ စိုးရိမ်တာကို ရောမပစ်ပါနဲ့
"တခုခု ဖြစ်ခဲ့တယ်" ဆိုတာနဲ့ "ဒါဟာ ဘာကိုဆိုလိုတယ်" ဆိုတာ မတူဘူး။ ဒီနှစ်ခုကြားက အကွာအဝေးကို စာဖတ်သူ မြင်အောင် ပြထားပေးရမယ်။
ဥပမာအားဖြင့် လူတစုကိုပဲ ဆွေးနွေးပွဲ ဖိတ်တယ်ဆိုတာက အချက်အလက်မှန် (Fact) တခု ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီလူတွေကိုပဲ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဇွတ်ပုံသွင်းနေတယ်လို့ ကောက်ချက်ချလိုက်ရင် ဒါက စာရေးသူရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ဖော်မှု (Interpretation) ဖြစ်သွားပြီ။ ဘယ်သူက ရွေးသလဲ၊ တခြားသူတွေ ဝင်ခွင့်ရှိသလား၊ ဆုံးဖြတ်ခွင့်ဘယ်လောက်ရသလဲ ဆိုတာ ဆက်ကြည့်မှ ကိုယ့်ရဲ့ နားလည်ပုံ ပိုခိုင်မာလာမယ်။ ဒီကြားထဲမှာ စိုးရိမ်စရာ (Anxiety) ကလည်း သီးခြားရှိနေပြန်တယ်။ "လူနည်းနည်းလေးက လူအများကြီးကိုယ်စား ဝင်ပြောနေပြီး၊ သူတို့ကို အဲဒီလူအများက ပြန်ထိန်းကျောင်းနိုင်တဲ့ ယန္တရား မရှိရင် ဘာဖြစ်လာမလဲ" ဆိုတဲ့ စိုးရိမ်ချက်မျိုးပေါ့။ ဒီစိုးရိမ်ချက်ကို ချက်ချင်း အဖြေထုတ်ပေးဖို့ အလျင်မလိုဘူး။ ဘာကြောင့် ဒီလိုစိုးရိမ်စရာ ဖြစ်လာသလဲဆိုတာကို ရှင်းပြနိုင်ရင်ပဲ စာတပုဒ်ရဲ့ အလုပ်က တော်တော်လေး ပြီးနေပါပြီ။
လူဆိုးတယောက်ရှာတာထက် ဘယ်လိုဖြစ်လာသလဲကို လိုက်ကြည့်ပါ
နိုင်ငံရေးပြဿနာ တော်တော်များများဟာ လူတယောက်ရဲ့ စိတ်ထဲကို ဝင်ကြည့်ရုံနဲ့ ရှင်းမရဘူး။ "ဒီလူက မကောင်းလို့၊ ဒီအရာရှိက အာဏာမက်လို့၊ ဒီ NGO က အကျင့်ပျက်လို့" ဆိုပြီး အလွယ်တကူ လက်ညှိုးထိုး လူဆိုးရှာလိုက်ရင် လိုရင်းချော်သွားတတ်တယ်။ မဟုတ်ဘူးလို့ ပြောတာမဟုတ်ဘူးနော်၊ ဒါပေမယ့် ဒီဟာက မြင်ကွင်းကျယ်ထဲက အစက်လေးတခုပဲလို့ နားလည်ဖို့ပါပဲ။ အဲဒီအစား စနစ်ကို ကြည့်ပါ။ ဘယ်သူ့လက်ထဲမှာ ငွေရှိသလဲ၊ ဘယ်သူက လူရွေးသလဲ၊ ဘယ်သူက အစီအစဉ်ရေးသလဲ၊ ဘယ်သူ့စကားကို အစီရင်ခံစာထဲ ထည့်သလဲ၊ အဆုံးအဖြတ်ကို ဘယ်သူက လက်မှတ်ထိုးသလဲ၊ ဆုံးဖြတ်ချက်မှားသွားရင်ရော ပြန်ပြင်နိုင်တဲ့ အခွင့်အရေး ဘယ်သူ့ဆီမှာ ရှိသလဲဆိုတာ ကြည့်ပါ။ လူတယောက်က စေတနာ အရမ်းကောင်းနေရင်တောင် သူပါဝင်နေတဲ့ စနစ်တည်ဆောက်မှုကြီး (Structure) ကိုယ်တိုင်က တဘက်စောင်းနင်း ဖြစ်နေနိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် "ဒီလူတွေက လူတွေကို ထိန်းချုပ်ချင်လို့" လို့ ရေးမယ့်အစား "ဒီလုပ်ထုံးလုပ်နည်းအရ ဘယ်သူပါဝင်ခွင့်ရမလဲ ဆိုတာကို အဖွဲ့အစည်းက ဆုံးဖြတ်နိုင်တယ်" လို့ ရေးတာက ပိုတာဝန်ခံနိုင်တယ်။ စိတ်ရင်းရည်ရွယ်ချက်ကို သက်သေမပြနိုင်သေးရင် မသိသေးတဲ့နေရာမှာပဲ ထားလိုက်တာ ပိုကောင်းပါတယ်။
သူတို့ပြောတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ဖြစ်လာတဲ့အကျိုးကို သီးသန့်ကြည့်ပါ
အဖွဲ့အစည်းတိုင်းလိုလိုမှာ သူတို့လုပ်ရပ်ကို ရှင်းပြတတ်တဲ့ စကားလုံးတွေ ရှိတယ်။ လုံခြုံရေး၊ ဖွံ့ဖြိုးရေး၊ လူငယ်ပါဝင်မှု၊ လူသားချင်းစာနာမှု စသဖြင့်ပေါ့။ ဒီစကားတွေကို တွေ့တာနဲ့ အလိုအလျောက် မှားတယ်လို့ တန်းငြင်းစရာတော့ဖြင့် မလိုဘူး။ အဖွဲ့အစည်းက ဘာလုပ်ချင်တယ်လို့ ပြောထားသလဲဆိုတာကို အရင်ဆုံး ရိုးရိုးသားသား ဖော်ပြပါ။ ပြီးရင် တကယ်တမ်း မြေပြင်မှာ လုပ်လိုက်တဲ့အခါ အာဏာက ဘယ်သူ့လက်ထဲ ရောက်သွားသလဲ၊ ဘယ်သူက အခွင့်အရေးရသွားပြီး ဘယ်သူ့အသံတွေ ပျောက်သွားသလဲ၊ ဘယ်သူက ပေးဆပ်လိုက်ရသလဲ ဆိုတာကို ဆက်ကြည့်ပါ။ စေတနာဆိုတာ သက်သေပြဖို့ ခက်သလို၊ မကောင်းတဲ့အကြံအစည် ရှိပါတယ်လို့လည်း အလွယ်တကူ စွပ်စွဲလို့မရဘူး။ ဒါပေမယ့် လုပ်ပုံလုပ်နည်းနဲ့ လက်တွေ့ထွက်လာတဲ့ အကျိုးဆက်ကိုတော့ စာရွက်ပေါ်မှာ အများကြီး ပိုစစ်ဆေးလို့ ရပါတယ်။
စကားလုံးတွေကိုလည်း အချက်အလက်လို သဘောထားပါ
"တိုင်းရင်းသား"၊ "လူနည်းစု"၊ "တရားမဝင်"၊ "အကြမ်းဖက်"၊ "ဖွံ့ဖြိုးရေး" စတဲ့ စကားလုံးတွေကို ကြားလိုက်တာနဲ့ သူတို့ဘာကို ဆိုလိုမှန်း ငါတို့သိပြီးသားပဲလို့ မယူဆလိုက်ပါနဲ့။ ဒီစကားလုံးကို ဘယ်သူက သုံးတာလဲ၊ ဘယ်သူ့ကို ရည်ညွှန်းလိုက်တာလဲ၊ အဲဒီလို သုံးလိုက်တဲ့အတွက် ဘာတွေဆက်လုပ်ခွင့် ရသွားသလဲ ဆိုတာ ကြည့်ရမယ်။ အစိုးရတရပ်က လူအုပ်စုတစုကို ဘယ်လို နာမည်တပ်ခေါ်သလဲ ဆိုတာနဲ့ အဲဒီလူတွေရဲ့ တကယ့်အဖြစ်မှန်ကြားမှာ အကွာအဝေးကြီး ရှိနိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် အဖွဲ့အစည်းတခုခုက သုံးတဲ့စကားလုံးကို စာရေးသူက ကိုယ့်စကားလို အလိုလို ယူမသုံးပစ်လိုက်နဲ့။ "အာဏာပိုင်တွေဘက်ကတော့ ဒီလိုသတ်မှတ်တယ်"၊ "ဒီအဖွဲ့ကတော့ ဒီလိုခေါ်တယ်" လို့ ခွဲရေးလိုက်တာနဲ့ ဒီစကားလုံးကို ဘယ်သူပိုင်သလဲဆိုတာ စာဖတ်သူ ပိုမြင်သွားမယ်။ မြန်မာပြည်မှာ လူမျိုး၊ နယ်မြေ၊ နိုင်ငံ၊ အချုပ်အခြာအာဏာ ဆိုတဲ့ စကားလုံးတွေဟာ နာမည်သက်သက် မဟုတ်တော့ဘူး။ တခါတလေ ဒီစကားလုံးတလုံးနောက်မှာ အုပ်ချုပ်ခွင့်၊ မြေပိုင်ခွင့်၊ လူဖြစ်ခွင့်အထိ အသက်ပါ လိုက်ပါလာတတ်တယ်။ ဒါကြောင့် စကားလုံးတွေရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ကို စစ်ဆေးတယ်ဆိုတာ ဘာသာဗေဒကိစ္စ သက်သက် မဟုတ်တော့ဘဲ နိုင်ငံရေးအာဏာကို စစ်ဆေးတာ ဖြစ်လာတယ်။
“အမှန်တရား” ဆိုတာကိုလည်း အလွယ်မယူပါနဲ့
အထောက်အထား (Evidence) ကို တန်ဖိုးထားတာနဲ့ စာရွက်ပေါ် ရေးထားသမျှ စာလုံးမည်းမည်းမြင်တိုင်းကို အမှန်တရားလို့ ယူဆလိုက်တာဟာ တခြားစီပါပဲ။ အချက်အလက်တခု ဘယ်လို ထွက်လာသလဲဆိုတာ သိဖို့လိုတယ်။ လူဦးရေစာရင်းတခုမှာ လူတစု မပါဘူးဆိုရင် "သူတို့ တကယ်မရှိဘူး" လို့ ချက်ချင်း ကောက်ချက်ချလို့ မရဘူး။ အဲဒီစာရင်းက ဘယ်သူ့ကို ရေတွက်ခွင့်ပြုသလဲ၊ ဘယ်သူ့ကို ဘယ်အကွက်ထဲ ဇွတ်ထည့်လိုက်သလဲ ဆိုတာကို ဆက်ကြည့်ရတယ်။ အချက်အလက်မှန် ဆိုတာ ရှာဖွေမှုရဲ့ အဆုံးသတ် မဟုတ်ဘဲ တခါတလေ နောက်ထပ် မေးခွန်းတခုရဲ့ အစ ဖြစ်လာတတ်တယ်။ အစိုးရထုတ်ပြန်ချက်၊ သုတေသနစာတမ်း၊ သတင်း၊ ရွာသားတယောက်ရဲ့ ပြောပြချက်... ဒါတွေဟာ တတန်းတည်း မဟုတ်ဘူး။ တခုစီမှာ သိနိုင်တာရှိသလို မသိနိုင်တာလည်း ရှိတယ်။ ရွာသားတယောက်ရဲ့ အတွေ့အကြုံက တနိုင်ငံလုံးကို ကိုယ်စားမပြုနိုင်ပေမယ့်၊ သူ့ရွာမှာ တကယ် ဘာဖြစ်နေသလဲဆိုတာကို သိဖို့တော့ အလွန်အရေးကြီးတယ်။ ဒါကြောင့် အထောက်အထားက ဘယ်လောက်အထိပဲ ပြောနိုင်သလဲ၊ အဲဒီထက်ကျော်ပြီး ကိုယ့်ဝါကျကို အတင်းမဆွဲဆန့်မိဖို့ သတိထားရမယ်။
ကိုယ်ယုံတဲ့ဘက်ကိုလည်း စစ်ကြည့်ပါ
စစ်တပ်နဲ့ စစ်ကောင်စီကို ဆန့်ကျင်တဲ့ ရပ်တည်ချက် ရှိရင်လည်း ဖုံးကွယ်ထားစရာ မလိုပါဘူး။ စစ်ဘက်က ထုတ်ပြန်သမျှကို အမှန်ယူဖို့လည်း အကြောင်းမရှိဘူး။ ဘယ်သူပြောတယ်ဆိုတာ ပြထားပြီး ရနိုင်တဲ့ တခြားအထောက်အထားတွေနဲ့ တိုက်စစ်ရမယ်။ ဒါပေမယ့် တပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ ကိုယ်ထောက်ခံတဲ့သူတွေ ပြောလာတဲ့ စကားကိုလည်း အဲဒီစံနှုန်းနဲ့ပဲ ပြန်စစ်ပါ။ အထောက်အထား ခိုင်ခိုင်လုံလုံ မရှိသေးရင် "ဒီအဖွဲ့ကတော့ ဒီလိုပြောထားတယ်" လို့ပဲ ရေးပါ။ ကိုယ်လိုချင်တဲ့ ကောက်ချက်ရောက်ဖို့ စကားတလုံး ပိုထည့်လိုက်တာက နိုင်ငံရေးအရ သေးငယ်တယ်လို့ ထင်ရပေမယ့်၊ စာတပုဒ်လုံးရဲ့ ယုံကြည်ရမှုကိုတော့ အကြီးအကျယ် ထိခိုက်သွားနိုင်တယ်။ ကိုယ့်ဘက်ကလူတွေကို မေးခွန်းထုတ်နိုင်တာဟာ ကိုယ့်ရပ်တည်ချက် ပျော့သွားတာ မဟုတ်ဘူး။ ကိုယ်ရပ်နေတဲ့ဘက်ကိုပါ တာဝန်ခံနိုင်အောင် လုပ်တဲ့ အလေ့အကျင့်သာ ဖြစ်တယ်။
နှစ်ဘက်ညီအောင် အတင်းချိန်မထားပါနဲ့
လူနှစ်ဖက်ရှိတိုင်း တဖက်ကို စာတပိုဒ်၊ နောက်တဖက်ကို စာတပိုဒ် အချိုးကျ ပေးရမယ်ဆိုတဲ့ စည်းကမ်း မရှိပါဘူး။ အာဏာ၊ လက်နက်၊ ငွေကြေး၊ ဖမ်းဆီးနိုင်မှု၊ မြေပြင်ထိန်းချုပ်နိုင်မှုတွေက မိုးနဲ့မြေလို ကွာနေရင် အဲဒီမညီမျှမှုကို (Asymmetry) စာထဲမှာ အတိုင်းသား မြင်ရမယ်။
မျှတအောင် ရေးတယ်ဆိုတာ အားလုံးကို အရွယ်အစားတူအောင် လုံးချပစ်တာ မဟုတ်ဘူး။ ဘယ်သူ့မှာ ဘယ်လောက် လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိသလဲ၊ ဘယ်သူက ဘာတွေ လုပ်ခဲ့သလဲဆိုတာကို ရှိတဲ့အတိုင်း ရေးပြဖို့က ပိုအရေးကြီးတယ်။ ကိစ္စတခုမှာ အထောက်အထားတွေက တဘက်ကိုပဲ သိသိသာသာ ပိုများနေရင် အဲဒီအလေးချိန်ကို ဖုံးမထားနဲ့။ မသေချာတဲ့ နေရာမှာတော့ မသေချာဘူးလို့ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ချန်ထားခဲ့နိုင်ရမယ်။
“လူထု” လို့ရေးလိုက်တိုင်း ဘယ်သူလဲဆိုတာ ပြန်ကြည့်ပါ
"လူထုက လိုချင်တယ်"၊ "လူငယ်တွေက ပြောတယ်"၊ "ဒေသခံတွေက ထောက်ခံတယ်" ဆိုတဲ့ ဝါကျတွေက ရေးရတာ အရမ်းသက်သာတယ်။ သက်သာလွန်းအားကြီးလို့ကို အန္တရာယ်ရှိတာ။ တကယ်တမ်း ဘယ်ဒေသက လူတွေလဲ၊ ဘယ်လောက်များလဲ၊ ဘယ်လိုအခြေအနေမျိုးမှာ ပြောတာလဲ၊ ဘယ်သူတွေကျတော့ မပါသေးဘူးလဲ ဆိုတာ သိနိုင်သလောက် ဖော်ပြပါ။ လူတစုရဲ့ အသံကို လူမျိုးတမျိုးလုံး၊ ပြည်နယ်တခုလုံးရဲ့ အသံအဖြစ် ချဲ့ကားမရေးပါနဲ့။ အသိုက်အမြုံ (Community) တခုထဲမှာတောင် မြေပိုင်ရှင်နဲ့ မြေယာမဲ့၊ အမျိုးသားနဲ့ အမျိုးသမီး၊ လူငယ်နဲ့ လူကြီး၊ ဌာနေလူထုနဲ့ ရွှေ့ပြောင်းလာသူတွေရဲ့ အကျိုးစီးပွားတွေက တူချင်မှ တူမှာပါ။ "အသိုက်အမြုံ" ဆိုတဲ့ စကားလုံးလှလှလေးက အတွင်းထဲက ကွာဟမှုတွေကို ဖုံးကွယ်သွားတဲ့အခါ စာရေးသူက ပြန်ဖွင့်ကြည့်ရမယ်။
သမိုင်းကို တရားလွန်လွန်းအောင် မဆွဲပါနဲ့
"မြန်မာတွေဟာ အစကတည်းက..."၊ "ဒီလူမျိုးဟာ သမိုင်းတလျှောက် အမြဲတမ်း..." ဆိုတဲ့ ဝါကျတွေက သက်သေပြဖို့ အရမ်းခက်တယ်။ အဲဒီအစား တိကျတဲ့ နှစ်ကာလတခု၊ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တခု၊ စစ်ပွဲကာလတခု စသဖြင့် ကန့်သတ်ပြီး ပြောနိုင်ရင် ပိုကောင်းတယ်။ သမိုင်းမှာ ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်နေတဲ့ ပုံစံတခုကို မြင်တယ်ဆိုရင်တောင် ဒါဟာ အစဉ်အမြဲ ထာဝရဒီလိုပဲလို့ တရားသေ မပြောင်းပစ်လိုက်ပါနဲ့။ အချိန်ကာလတွေကြားမှာ ပြတ်တောက်သွားတာတွေ၊ အဓိပ္ပာယ်တွေ ပြောင်းသွားတာတွေ၊ လူတွေက ပြန်လည်တည်ဆောက်ယူတာတွေ ရှိနိုင်တယ်။ "သမိုင်းက သက်သေပြနေတယ်" ဆိုတဲ့ စကားလုံးကြီးထက် သမိုင်းထဲက ဘယ်ကာလ၊ ဘယ်နေရာကို ကွက်ကြည့်ထားသလဲဆိုတာ ပြောနိုင်တာက ပိုအသုံးဝင်ပါတယ်။
ကိုယ့်စိုးရိမ်ချက်ကိုပြဖို့ မဟာစကားကြီးတွေနဲ့ မဖုံးပါနဲ့
"ဒီအခြေအနေဟာ အလွန်စိုးရိမ်ဖွယ်ရာ ဖြစ်ပါတယ်" ဆိုပြီး နောက်က ပညာရပ်ဆိုင်ရာ Jargon စကားလုံးတွေသုံးပြီး ရပ်လိုက်ရင် ဘာကိုစိုးရိမ်ရမှန်း စာဖတ်သူက မသိရသေးဘူး၊ ကြောင်သွားကော။ စိုးရိမ်စရာက တကယ်တမ်း ဘယ်နေရာမှာလဲ ဆိုတာ လိုက်ရှာရမယ်။ ဆုံးဖြတ်တဲ့သူနဲ့ ပေးဆပ်ရတဲ့သူ အဝေးကြီး ကွာနေတာလား။ လူတွေ ပါဝင်ခွင့်ရပေမယ့် နောက်ဆုံး အဆုံးအဖြတ်ပေးခွင့် မရှိတာလား။ ကိုယ့်မြေကို ဘယ်လိုသုံးမလဲဆိုတာ အပြင်ကလူတွေက လာသတ်မှတ်နေတာလား။ စားဝတ်နေရေး ခက်ခဲနေသူက အကူအညီပေးသူကို ငြင်းလိုက်ရင် နောက်တခါ မရတော့မှာကို ကြောက်နေရတာလား။ ဒီလိုတွေ မေးသွားလိုက်ရင် "အာဏာမညီမျှမှု" ဆိုတဲ့ စကားလုံးကြီးကိုတောင် ခဏခဏ သုံးနေစရာ မလိုတော့ဘူး။ လူတွေ ဘယ်လိုအကျပ်အတည်းထဲ ရောက်နေသလဲဆိုတာ မြင်လာတာနဲ့ စိုးရိမ်ချက်က သူ့အလိုလို ပေါ်လာပါလိမ့်မယ်။
ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ်အပျက်တွေကို တခါတည်းပိတ်မပစ်ပါနဲ့
အဖွဲ့တခုက လူတွေကို အကူအညီ တကယ်ပေးနေနိုင်သလို၊ တချိန်တည်းမှာပဲ ဘယ်သူ့အသံကို အရေးပေးမလဲ ဆိုတာကို သူတို့ဘာသာ ရွေးချယ်ချယ်လှယ်နေတာမျိုးလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့တခုက စစ်အာဏာရှင်ကို ဆန့်ကျင်တိုက်ပွဲဝင်နေရင်းနဲ့ သူ့အတွင်းမှာ အထက်အောက် ဖိနှိပ်တဲ့ ဆက်ဆံရေးတွေ ရှိနေနိုင်တယ်။ ဘာသာရေးအဖွဲ့တခုက ဒုက္ခသည်တွေကို ကယ်တင်နေပေမယ့် အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ဆုံးဖြတ်ခွင့်ကိုကျတော့ ကန့်သတ်နေတတ်တယ်။ တခုကမှန်ရင် နောက်တခုက မှားရမယ်ဆိုတဲ့ အဖြူအမဲ (Binary) အမြင်နဲ့ သွားဖတ်ရင် အတွေ့အကြုံတွေကို လုံးချပစ်သလို ဖြစ်သွားမယ်။ တချို့အခါမှာ ဒီနှစ်ခုလုံး တပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်နေတာကို မြင်ရတာက စာရဲ့ အရေးကြီးဆုံး တွေ့ရှိချက် ဖြစ်လာနိုင်တယ်။ အဲဒီနေရာမှာ စာရေးသူက အတင်းဝင်ပြီး အဖြေထုတ်ပေးဖို့ မလိုဘူး။ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရှုပ်ထွေးတဲ့အတိုင်း မြင်သာအောင် ပြနိုင်တာကိုက အသိပညာတခုပါပဲ။
မသိတာကိုလည်း စာထဲမှာ နေရာပေးပါ
"အချက်အလက် မရသေးပါ" လို့ ဝန်ခံတာဟာ စာရေးသူ ကျရှုံးသွားတာ မဟုတ်ဘူး။ ဘာကို မသိသေးတာလဲဆိုတာ တိတိကျကျ ပြနိုင်ရင် အဲဒီနေရာကနေ နောက်ထပ် လေ့လာစရာ လမ်းစပေါ်လာတယ်။ "ဒီအစီအစဉ်ကို ဒေသခံတွေ ဘယ်လောက် ထောက်ခံသလဲဆိုတာ လက်ရှိရထားတဲ့ အချက်အလက်တွေနဲ့ တရားသေပြောဖို့ ခက်ပါတယ်" လို့ ရေးတာဟာ အားနည်းတဲ့ ဝါကျမဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ် ဘယ်နေရာအထိ သိထားတယ်ဆိုတာကို တာဝန်ခံတဲ့ ဝါကျဖြစ်တယ်။ စာတပုဒ်ရေးပြီးတိုင်း ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် တချက်ပြန်မေးကြည့်ပါ။ "ဘယ်လို အထောက်အထားအသစ်မျိုး ရလာရင် အခုငါရေးထားတဲ့ နားလည်ပုံကို ပြန်ပြင်မလဲ" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းပါ။ အဲဒါကို မဖြေနိုင်တော့ဘူး ဆိုရင်တော့ သင်ဟာ အမြင်တခုကို သုတေသန လုပ်နေတာမဟုတ်တော့ဘဲ ယုံကြည်ချက်တခုကို ဇွတ်မှိတ်မျက်ကန်းကာကွယ်နေတာ ဖြစ်သွားပါပြီ။
အဆုံးမှာ အကြံပေးစရာမရှိလည်း ရပါတယ်
စာတပုဒ်ရေးတိုင်း "ထို့ကြောင့် အစိုးရက ဘာလုပ်သင့်သည်" ဆိုတဲ့ အကြံပေးချက်မျိုးနဲ့ အဆုံးသတ်ဖို့ မလိုပါဘူး။ မြေပြင်မှာ တကယ်ဘာဖြစ်နေသလဲ ဆိုတာကို တိတိကျကျ မြင်လာအောင် လုပ်ပေးနိုင်ရင်ပဲ ကိုယ်လုပ်ချင်တဲ့အလုပ်ရဲ့ တစိတ်တပိုင်းက ပြီးနေပြီ။ တချို့စာတွေက "ဒီနေရာမှာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခွင့်နဲ့ ပေးဆပ်ရမှုက တခြားစီ ဖြစ်နေတယ်" ဆိုတဲ့ စိုးရိမ်ချက်လေးနဲ့တင် ရပ်လိုက်လို့ရတယ်။ တချို့စာတွေက "ဒီကိစ္စကို လက်ရှိ အထောက်အထားလောက်နဲ့ ဒီထက်ပိုပြောဖို့ ခက်သေးတယ်" လို့ ရပ်နိုင်တယ်။ တချို့စာတွေမှာကျတော့ အစပိုင်းက အသေးအဖွဲလို့ ထင်ခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက်လေးတခုဟာ နောက်ဆုံးရောက်တော့ ပိုကြီးတဲ့ စနစ်တည်ဆောက်မှု (Structure) ကြီးတခုနဲ့ သွားဆက်နေမှန်း မြင်လိုက်ရတာနဲ့တင် လုံလောက်သွားပြီ။ လူတွေ ဘာလုပ်သင့်တယ်ဆိုတာကို စာရေးသူတိုင်းက သတ်မှတ်ပေးနေစရာ မလိုပါဘူး။ သေချာမြင်အောင် ကြည့်နိုင်ဖို့ဆိုတာကလည်း သူ့ဟာသူ နိုင်ငံရေးအလုပ်တခု ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။
ကဲ... စာမထုတ်ခင် နောက်ဆုံးပြန်ကြည့်ရန်
စာရေးပြီးသွားရင် အရေးကြီးတဲ့ ဝါကျတခုချင်းစီကို ပြန်စစ်ကြည့်ပါ။ ဒီအကြောင်းကို ငါဘယ်လိုသိတာလဲ၊ ဘယ်သူပြောတာလဲ၊ ဘယ်အချိန်က အကြောင်းလဲ၊ လူနည်းနည်းလေးကို ချဲ့ကားပြောထားမိသလား၊ သက်သေမရှိဘဲ တခြားသူရဲ့ စိတ်ထဲကို ဝင်ဖတ်မိသလား ဆိုတာ ပြန်မေးပါ။
ပြီးရင် စကားလုံးတွေကို စစ်ပါ။ အာဏာပိုင်တွေ သုံးတဲ့စကားကို ကိုယ့်စကားလို ယူရေးထားမိသလား။ Abstract Noun တွေ တပုံတပင်ထည့်ပြီး အင်္ဂလိပ်စာကို မြန်မာလို အတင်းဘာသာပြန်ထားသလို ဖြစ်နေသလား။ ဥပမာ- "အင်စတီကျူးရှင်းဆိုင်ရာ ဆက်ဆံမှု" လို့ ရေးထားမယ့်အစား "အင်စတီကျူးရှင်းက လူတွေကို ဘယ်လိုဆက်ဆံသလဲ" လို့ ပြောင်းရေးလို့ ရသလား ဆိုတာ စဉ်းစားပါ။
နောက်ဆုံးအနေနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ စိုးရိမ်ချက်ကို ပြန်ကြည့်ပါ။ ဒေါသထွက်လို့ အထောက်အထားထက် ပိုရေးမိသလား၊ ကြောက်လို့ စိုးရိမ်စရာကို လျှော့ရေးလိုက်သလား၊ ကိုယ်ချစ်တဲ့ဘက်ကမို့လို့ မေးသင့်တဲ့ မေးခွန်းတွေကို ရှောင်ထားမိသလား။
ဒီသုံးခုကို ကျော်ဖြတ်နိုင်ရင် ဒီစာဟာ ဘက်အရောင်ကင်းတဲ့စာ ဖြစ်သွားမှာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဘယ်ကနေ ရပ်တည်ကြည့်နေတယ်ဆိုတာ သိရပြီး၊ ဘာကြောင့် ဒီလိုကောက်ချက်ချနိုင်တယ်ဆိုတာကို စာဖတ်သူကိုယ်တိုင် ပြန်စစ်လို့ရတဲ့ စာမျိုးတော့ ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။
အဓိကထားရမယ့် စာရေး "စည်း" တခု
ကိုယ်ရပ်တည်နေတဲ့ဘက်ကနေကြည့်ရင် ဘာကို အရေးကြီးသလဲဆိုတာ မြင်စေတဲ့ ရှုထောင့်တခု အမြဲရှိတယ်။ အထောက်အထားတွေက ဘယ်လောက်အထိ ပြောခွင့်ရှိတယ်ဆိုတာကို ကန့်သတ်ပေးတယ်။ ကိုယ်မသိသေးတာရှိတယ်၊ ဒီမသိခြင်းတွေကနေ ကိုယ်ရေးတဲ့စာကို ဘယ်နေရာမှာ ရပ်သင့်သလဲဆိုတာ ပြောပြတယ်။ ဒီသုံးခုသာ အတူရှိနေရင် အဲဒီစာမှာ စိုးရိမ်စရာရှိတယ်။ ရပ်တည်ချက်ရှိတယ်။ ဒါပေမယ့် စာဖတ်သူကို အမိန့်မပေးရဘူး။ အချက်အလက်မှန်ကိုလည်း တရားသေမကိုင်ဘူး။ ကိုယ်လိုချင်တဲ့ နိုင်ငံရေးကောက်ချက်ထွက်ဖို့အတွက် အရှိတရားကို လိုသလို လှီးဖြတ်မပစ်ဘူး။
ဒီလိုစာမျိုးဟာ လူတွေကို ဘာယုံရမလဲဆိုတာ သင်ပေးတာထက်၊ သူတို့ မမြင်ခဲ့တဲ့ ကွက်လပ်တခုကို နည်းနည်းပိုမြင်လာအောင် လုပ်ပေးနိုင်ပါလိမ့်မယ်။
အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် တည်ဆောက်ထားသော အရှိတရားများ
စကားလုံးတွေရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ဆိုတာ ပုံသေသတ်မှတ်ထားလို့ မရပါဘူး။ လူတွေကသာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ် သုံးစွဲနေကြတာဖြစ်လို့ အသုံးပြုပုံ၊ သမိုင်းကြောင်း၊ အာဏာဆက်ဆံရေးနဲ့ အခြေအနေတွေအပေါ် မူတည်ပြီး အဓိပ္ပာယ်တွေလည်း အမြဲပြောင်းလဲနေတတ်ပါတယ် (Post-essentialism နိစ္စဘာဝကို ကျော်လွန်မြင်တဲ့ သဘောတရားလို့ ခေါ်နိုင်ပါတယ်)။ “နိုင်ငံ”၊ “လူမျိုး”၊ “အမျိုးသားအကျိုးစီးပွား”၊ “မိန်းမကောင်း”၊ “ယောက်ျားကောင်း”၊ “ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု” စတဲ့ အရာတွေဟာ သဘာဝတရားက ပြဋ္ဌာန်းထားတာမဟုတ်ဘဲ လူတွေ၊ အင်စတီကျူးရှင်းတွေ၊ သမိုင်းနဲ့ နိုင်ငံရေးတွေက ဖန်တီးတည်ဆောက်ထားကြတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ဒီလို ‘လူတွေ ဖန်တီးတည်ဆောက်ထားတာ’ ဆိုရုံနဲ့ လက်တွေ့ဘဝထဲ သက်ရောက်မှုမရှိဘူးလို့တော့ မဆိုလိုပါဘူး။ ငွေကြေး၊ နိုင်ငံသားဖြစ်မှု၊ နယ်နိမိတ် စတာတွေဟာ လူတွေဖန်တီးထားတဲ့အရာတွေ ဖြစ်ပေမယ့် လူတယောက်ရဲ့ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း၊ လုံခြုံရေး၊ သွားလာခွင့်နဲ့ အခွင့်အရေးတွေအပေါ် တကယ်ပဲ ကြီးမားတဲ့ သက်ရောက်မှုတွေ ရှိနေပါတယ်။
အသိပညာ၊ အမှန်တရားနှင့် လက်တွေ့ဘဝ
တကယ့်လက်တွေ့ဖြစ်ရပ် (Reality) နဲ့ အဲဒီအပေါ် ဖော်ပြချက်တွေ (Accounts) ကို ခွဲခြားမြင်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။ ဖြစ်ရပ်တခုတည်းကိုပဲ သတင်းထောက်၊ အစိုးရ၊ NGO ၊ ဒေသခံနဲ့ သုတေသီတွေက ပြန်ပြောတဲ့အခါ ရှုထောင့်အမျိုးမျိုး ဖြစ်သွားတတ်လို့ ဖော်ပြချက်တိုင်းဟာ ဖြစ်ရပ်အစစ်အမှန်နဲ့ တထပ်တည်းကျနေမှာ မဟုတ်ပါဘူး။ အသိပညာဆိုတာ ကိုယ်ရပ်တည်နေတဲ့ အခြေအနေနဲ့ အမြဲဆက်စပ်နေပါတယ်။ လူတယောက်ရဲ့ အတွေ့အကြုံ၊ ရပ်တည်ချက်နဲ့ လက်လှမ်းမီနိုင်မှုတွေက သူသိနိုင်တဲ့ အရာတွေအပေါ် လွှမ်းမိုးနေတတ်ပါတယ် (Situated knowledge)။ ဒါ့အပြင် အကြောင်းအရာတခုကို လေ့လာတဲ့အခါ စကားလုံးတွေနဲ့ ဖွင့်ဆိုချက်တွေကိုချည်းပဲ ကြည့်လို့မရသလို၊ ငွေ၊ မြေ၊ အစားအစာ၊ အလုပ်အကိုင်၊ လုံခြုံရေးစတဲ့ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေ (Material conditions) တွေကိုချည်းပဲ ကြည့်လို့လည်း မပြည့်စုံပါဘူး။ လူတွေက အခြေအနေတခုကို ဘယ်လိုနားလည်လက်ခံထားသလဲ ဆိုတာနဲ့ သူတို့ဘဝမှာ တကယ်ဘာတွေ ဖြစ်နေသလဲဆိုတာကို ဟန်ချက်ညီညီ တွဲကြည့်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။
အထောက်အထားနှင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားတွေးခေါ်ခြင်း
အမြင်ကွဲပြားမှုကို လေးစားရမှာဖြစ်ပေမယ့် အမြင်တိုင်းဟာ တန်ဖိုးတူညီတယ်လို့ ယူဆလို့မရပါဘူး။ အမြင်မတူတာတွေကို အသိအမှတ်ပြု လက်ခံပေးရမယ်ဆိုပေမယ့် အထောက်အထား ဘယ်လောက်ခိုင်မာသလဲ၊ တကယ်သက်သေပြနိုင်သလား ဆိုတာကို ဆက်လက်စစ်ဆေးရပါမယ်။ ဝေဖန်ပိုင်းခြားတွေးခေါ်ခြင်း (Critical thinking) ဆိုတာ အရာအားလုံးကို အယုံအကြည်မဲ့တာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ အဆိုပြုချက်တခုရဲ့ နောက်ကွယ်က အထောက်အထား၊ သိနိုင်တဲ့အရာနဲ့ မသိနိုင်သေးတဲ့အရာ၊ တခြားဖြစ်နိုင်ခြေတွေကို စနစ်တကျ စစ်ဆေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အထောက်အထား အမျိုးအစားတခုချင်းစီမှာ သူ့အကန့်အသတ်နဲ့သူ ရှိပါတယ်။ အင်တာဗျူးက အတွေ့အကြုံကို နားလည်စေပြီး၊ စာရင်းအင်းက ပုံစံခွက်ပြန်ထပ်ဖြစ်နေတာ (Pattern) ကို မြင်စေသလို၊ စာရွက်စာတမ်းက မူဝါဒကို ဖော်ပြပေးနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် တခုတည်းသော အထောက်အထားနဲ့ အရာအားလုံးကို ခြုံငုံဆုံးဖြတ်လို့ မရပါဘူး။ "ဒီလိုဖြစ်ခဲ့တယ်"၊ "အမြဲဖြစ်နေကျ" စသဖြင့် ပြောဆိုတဲ့ အဆို (Claim) ကြီးလေလေ၊ ပိုမိုခိုင်မာတဲ့ အထောက်အထား လိုအပ်လေလေပါပဲ။ ကိုယ့်အမြင်ဟာလည်း မှားယွင်းနိုင်ခြေရှိတဲ့အတွက် လက်ရှိအထောက်အထားအရသာ အမြင်တခုကို ယာယီဆုပ်ကိုင်ထားပြီး အထောက်အထားအသစ်တွေ တွေ့လာရင် ပြင်ဆင်လက်ခံနိုင်ရပါမယ် (Fallibilism)။ တခါတရံမှာ မေးခွန်းတခုကို အဖြေမထုတ်နိုင်သေးခြင်းကလည်း အသိပညာတမျိုးပါပဲ။ ဘာတွေလိုနေသေးလဲ၊ ဘယ်နေရာမှာ သဘောထားကွဲလွဲနေသလဲ ဆိုတာကို သိလာတာဟာလည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတခု ဖြစ်ပါတယ်။
အာဏာနှင့် အင်စတီကျူးရှင်းများ
လူပုဂ္ဂိုလ်တွေရဲ့ နောက်ကွယ်က အင်စတီကျူးရှင်းတွေကို မြင်အောင်ကြည့်တတ်ရပါမယ်။ လူတယောက် ဘာလုပ်သလဲ ဆိုတာထက် သူ့ကို အဲဒီလိုလုပ်ခွင့်ပေးထားတဲ့ စည်းမျဉ်း၊ ရာထူး၊ ဘဏ္ဍာရေးနဲ့ အဖွဲ့အစည်းပုံစံတွေကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရပါမယ်။ အာဏာဆိုတာ အမိန့်ပေးနိုင်စွမ်းတခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဘယ်သူ့စကားကို အရေးတယူလုပ်မလဲ၊ ဘယ်သူက အစီအစဉ် (Agenda) ဆွဲခွင့်ရှိသလဲ၊ သယံဇာတတွေကို ဘယ်သူထိန်းချုပ်ထားသလဲ၊ ဘယ်သူ့အသံကိုတော့ မကြားအောင် ဖုံးကွယ်ထားနိုင်သလဲ ဆိုတာတွေကလည်း အာဏာရဲ့ သရုပ်တွေပါပဲ။ အာဏာကို လေ့လာတဲ့အခါ အောက်ခြေကလူတွေရဲ့ ညှိနှိုင်းနိုင်စွမ်း (Bargaining Power) ကိုလည်း ထည့်ကြည့်ရပါမယ်။ သူတို့မှာ ငြင်းဆန်ခွင့်၊ ပြန်လည်ညှိနှိုင်းခွင့်၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြင်ခိုင်းနိုင်စွမ်းနဲ့ အာဏာရှိသူအတွက် အထိနာစေမယ့် တန်ပြန်သက်ရောက်မှုတွေ ဖန်တီးနိုင်သလား ဆိုတာ အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။
လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ အမှတ်သညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှု
“အမျိုးသမီး”၊ “လူငယ်”၊ “ဒုက္ခသည်”၊ “တိုင်းရင်းသား” စတဲ့ အုပ်စုခွဲတံဆိပ် (Category) တွေဟာ လက်တွေ့အခြေအနေကို အပြည့်အဝ ကိုယ်စားမပြုနိုင်ပါဘူး။ ဒီအုပ်စုတခုတည်းမှာပဲ အတွေ့အကြုံ၊ လူတန်းစား၊ အာဏာနဲ့ အခွင့်အရေးတွေ ကွာဟနေတတ်ပါတယ်။ အမှတ်သညာ (Identity) ဆိုတာ မွေးရာပါသဘာဝမဟုတ်ဘဲ လူမှုဆက်ဆံရေးတွေထဲကနေ ပေါ်ထွက်လာတာပါ။ လူမျိုး၊ ဂျင်ဒါ၊ ဘာသာရေး စတာတွေက လူတယောက်ကို နားလည်ဖို့ အထောက်အကူပြုနိုင်ပေမယ့် ဒါတွေနဲ့ပဲ လူတယောက်ရဲ့ အလုံးစုံကို ပုံသေကားကျပ် သတ်မှတ်ပစ်လို့မရပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဖိနှိပ်ခံအုပ်စုတွေအနေနဲ့ နိုင်ငံရေးအရ အခွင့်အရေးတောင်းဆိုတဲ့အခါ "အမျိုးသမီးများ"၊ "ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ" စသဖြင့် အုပ်စုအမည်ခံပြီး ယာယီအသုံးပြုတာမျိုးတော့ ရှိတတ်ပါတယ် (Strategic essentialism)။ ထို့အတူပါပဲ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုတာ လူတယောက်ရဲ့ ကံကြမ္မာ (Destiny) မဟုတ်ဘဲ၊ သူဘယ်လိုပြုမူနိုင်ခြေရှိတယ် ဆိုတဲ့ အတိုင်းအတာတခုကိုသာ သက်ရောက်မှုရှိတာ ဖြစ်ပါတယ်။ တခါတလေ စကားလုံးတူတိုင်း နားလည်မှုချင်း မတူနိုင်ပါဘူး။ “ဖက်ဒရယ်”၊ “ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်”၊ “ဒီမိုကရေစီ” စတဲ့ စကားလုံးတွေကို နှစ်ဖက်စလုံးက သုံးနေပေမယ့် နောက်ကွယ်က ဆိုလိုရင်းတွေ ကွဲလွဲနေပြီး စကားလုံးသဘောတူညီမှု (Vocabulary agreement) အောက်မှာ နိုင်ငံရေးအရ သဘောထားကွဲလွဲမှုတွေ ဆက်ရှိနေနိုင်ပါတယ်။
ဇာတ်လမ်းတည်ဆောက်ခြင်းနှင့် စာရေးသားခြင်း
အကြောင်းအရာတခုကို တင်ပြတဲ့အခါ ပုံဖော်တည်ဆောက်ခြင်း (Framing) ကနေ ကင်းလွတ်လို့မရပါဘူး။ ဘယ်ကနေစပြောမလဲ၊ ဘာစကားလုံးသုံးမလဲ၊ ဘယ်သူ့အသံကို ထည့်မလဲ ဆိုတဲ့ ရွေးချယ်မှုတွေက ဖတ်သူရဲ့ နားလည်မှုကို အပြောင်းအလဲဖြစ်စေပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ချန်လှပ်ထားခံရမှု (Silence) တွေကိုလည်း သတိပြုရပါမယ်။ စာထဲမပါတိုင်း ဖိနှိပ်ခံထားရတာ မဟုတ်ဘဲ အချို့က အချိန်၊ နေရာ၊ ပုံစံအကန့်အသတ်တွေကြောင့် ပျောက်သွားတာမျိုး ရှိနိုင်ပေမယ့်၊ တချို့ချန်လှပ်မှုတွေကတော့ အဓိပ္ပာယ်ကို ကြီးကြီးမားမား ပြောင်းလဲသွားစေပါတယ်။ သမိုင်းကို ဘယ်အချိန်ကစပြီး ပြောမလဲဆိုတဲ့ အချိန်ကာလ (Timeline) ရွေးချယ်မှုမှာလည်း နိုင်ငံရေး ပါဝင်နေတတ်ပါတယ်။ ဇာတ်လမ်းကို ၂၀၂၁ ကစရင် အဓိပ္ပာယ်တမျိုး၊ ၁၉၆၂ ကစပြောရင် နောက်တမျိုး ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။
စာရေးသူကိုယ်တိုင်ကလည်း Framing လုပ်နေတယ်ဆိုတာ သတိပြုရပါမယ်။ သူများအမြင်ကို ပြန်လည်ဝေဖန်ရေးသားတဲ့အခါ ကိုယ်တိုင်လည်း အချက်အလက်နဲ့ အချိန်ကာလတွေကို ရွေးချယ်ပုံဖော်နေတာဖြစ်လို့ ကိုယ့်ရဲ့တန်ပြန်သုံးသပ်ချက်ကို အမြဲပြန်စစ်ဆေးဖို့ လိုပါတယ်။ နောက်ဆုံးအနေနဲ့ စာရေးခြင်းကို အဖြေထုတ်ပြရုံသက်သက်ထက် စဉ်းစားတွေးခေါ်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တခုအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ စမရေးခင်မှာ အဖြေအားလုံး သိထားဖို့မလိုဘဲ၊ စရေးရင်းနဲ့မှ ကိုယ့်အဆိုပြုချက် ဘယ်နေရာမှာ အားနည်းနေသလဲ၊ ဘယ်အချက်တွေက ကိုယ့်အမြင်ကို ပြောင်းလဲစေသလဲ ဆိုတာကို ရှာဖွေသွားလို့ ရပါတယ်။
“အရှိတရား” (IS) မှ “ဖြစ်သင့်ဖြစ်ထိုက်မှု” (OUGHT/SHOULD) ကို ဆွဲထုတ်မရခြင်းအကြောင်း
လက်တွေ့မှာ "ဒီလိုဖြစ်နေတယ်" (IS) ဆိုတဲ့ အရှိတရားတခုတည်းအပေါ် အခြေခံပြီး "ဒီလိုဖြစ်သင့်တယ်" (OUGHT/SHOULD) ဆိုတဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ကောက်ချက်ချလို့ မရပါဘူး။ ဒါက ဒေးဗစ်ဟူးမ် (David Hume) ရဲ့ ဒဿနမှာ ထင်ရှားတဲ့ သဘောတရားပါ။ အချက်အလက် (Fact) နဲ့ တန်ဖိုးထားမှု (Value) ကြားက ကွာဟချက်အဖြစ် နားလည်နိုင်ပါတယ်။
တကယ်တမ်းကြည့်ရင် အချက်အလက် (Fact) နှင့် တန်ဖိုးထားမှု (Value) တို့ဟာ မတူညီပါဘူး။ သုတေသန၊ စာရင်းအင်းနဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်းတွေက ကမ္ဘာကြီး ဘယ်လိုလည်ပတ်နေသလဲ၊ လက်တွေ့မှာ ဘာတွေဖြစ်ပျက်နေသလဲ (IS) ဆိုတာကို အထောက်အထားနဲ့ ရှင်းပြနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီအချက်အလက်သက်သက်ကနေ လူတွေဘယ်လို နေထိုင်သင့်သလဲ၊ ဘယ်အရာက တရားမျှတသလဲ (SHOULD/OUGHT) ဆိုတာကို အလိုအလျောက် သတ်မှတ်ပေးလို့ မရပါဘူး။ အရှိတရားကို ဖော်ပြတဲ့ စာကြောင်းတွေကနေ စံတန်ဖိုးကို ဖော်ပြတဲ့ စာကြောင်းတွေဆီ ခုန်ကူးဖို့အတွက် ကြားထဲမှာ "ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ယုံကြည်ချက်" (သို့မဟုတ်) "နိုင်ငံရေးရွေးချယ်မှု" တခုခု ခံနေဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
၁။ အချက်အလက်နှင့် တန်ဖိုးထားမှုကြားက ဖြတ်ကူးမရတဲ့ ချောက်ကမ်းပါး
“ဖြစ်ပျက်နေတာ” (Fact/IS) နဲ့ “တန်ဖိုးဖြတ်တာ” (Value/OUGHT သို့မဟုတ် SHOULD) ဟာ အမျိုးအစား လုံးဝမတူပါဘူး။ “ကမ္ဘာပေါ်မှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှုတွေ ရှိနေတယ်” ဆိုတာ အရှိတရား (IS) ဖြစ်ပြီး၊ “ဒါကို ငါတို့ ကူညီဖြေရှင်းပေးသင့်တယ်” ဆိုတာက စံတန်ဖိုး (OUGHT) ဖြစ်ပါတယ်။ ‘ရှိနေခြင်း’ ဆိုတဲ့ အချက်အလက်သက်သက်ကနေ ‘လုပ်သင့်တယ်’ ဆိုတဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားကို ဦးတည်ဖို့ဆိုရင် ကြားထဲမှာ “ဆင်းရဲမွဲတေမှုဟာ မကောင်းဘူး” ဆိုတဲ့ လူသားတွေရဲ့ တန်ဖိုးဖြတ်မှု (Premise) တခုခု ထပ်ထည့်မှသာ ဖြစ်နိုင်ပါမယ်။ အရှိတရားသက်သက်ကနေ စံတန်ဖိုးကို သူ့အလိုလို ဘယ်တော့မှ ဆွဲထုတ်မရပါဘူး။
၂။ သဘာဝတရားက ကိုယ်ကျင့်တရားကို မဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း အရာတခုဟာ “သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်ပျက်နေလို့” သို့မဟုတ် “သမိုင်းအစဉ်အလာအရ ရှိနေလို့” (IS) ဆိုရုံနဲ့ “ဒါဟာ မှန်ကန်တယ်၊ ဆက်ရှိသင့်တယ်” (OUGHT) လို့ ပြောလို့မရပါဘူး။ သဘာဝတရားထဲမှာ အားကြီးသူက အားနည်းသူကို စားသုံးတာ၊ ရောဂါဘေးကြောင့် လူတွေသေဆုံးတာဟာ အရှိတရား (IS) ဖြစ်ပေမယ့်၊ အဲဒါကို အခြေခံပြီး “ငါတို့ကလည်း အားနည်းသူကို နှိပ်စက်သင့်တယ်၊ ဖျားနာသူကို ပစ်ထားသင့်တယ်” (OUGHT) လို့ ပြောရင် လုံးဝယုတ္တိမရှိပါဘူး။ ဖြစ်တည်မှုတိုင်းဟာ မှန်ကန်မှု မဟုတ်ပါဘူး။
၃။ “အရှိတရား” အနောက်ကွယ်က အာဏာကို ဖုံးကွယ်ခြင်း လက်ရှိ ဖြစ်ပျက်နေတာကိုပဲ ‘ဖြစ်သင့်ဖြစ်ထိုက်တာ’ လို့ ပုံဖျက်တာဟာ အာဏာရှိသူတွေရဲ့ ကိုယ်ကျိုးစီးပွား (Status Quo) ကို ကာကွယ်ဖို့ သုံးတဲ့ အသုံးအနှုန်းသက်သက် ဖြစ်ပါတယ်။ “အမျိုးသမီးတွေဟာ အိမ်မှုကိစ္စ ပိုလုပ်ကြတယ် (IS)” ကနေ “ဒါကြောင့် အိမ်မှာပဲ နေသင့်တယ် (OUGHT)” လို့ တိုက်ရိုက် ဆုံးဖြတ်လိုက်ရင် လက်ရှိရှိနေတဲ့ ဖိနှိပ်မှုနဲ့ အဆမတန်မှုကို “သဘာဝကျကျ ဖြစ်သင့်တာပဲ” လို့ အတင်းအဓမ္မ သတ်မှတ်ရာ ရောက်ပါတယ်။
ချုပ်လိုက်ရရင်
အရှိတရား (Reality) ဟာ ဘာဖြစ်နေသလဲဆိုတာကို ပြသနိုင်ပေမယ့်၊ ဘာလုပ်သင့်သလဲဆိုတဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှုကတော့ လူသားတွေရဲ့ တန်ပြန်ဆုံးဖြတ်ချက်နဲ့ တရားမျှတမှုအပေါ်မှာပဲ အခြေခံရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ “IS” ကနေ “OUGHT” ကို ဆွဲထုတ်ဖို့ ကြိုးစားခြင်းဟာ ရှိရင်းစွဲ မတရားမှုတွေကို သဘာဝကျသယောင် ဈေးလျှော့ အကြောင်းပြလိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်ပါတယ်။
သာဓကလေ့လာမှုများ
၁။ မြန်မာနိုင်ငံမှာ လူမျိုးနဲ့ ဘာသာစကား စုံလင်ကွဲပြားတယ်။
အရှိတရား (Is) – မြန်မာနိုင်ငံမှာ လူမျိုး၊ ဘာသာစကားနဲ့ သမိုင်းအတွေ့အကြုံ မတူညီတဲ့ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွေ ရှိနေကြတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် နိုင်ငံရေးစနစ်ကို ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု လျှော့ချ (decentralize) သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် ပိုမိုခိုင်မာတဲ့ တူညီတဲ့အမျိုးသားအမှတ်သညာ (common national identity) တည်ဆောက်သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် အုပ်စုလိုက်အမှတ်သညာ (group identity) ကို နိုင်ငံရေးထဲ အလွန်အကျွံ မထည့်သင့်ဘဲ တဦးချင်းစီရဲ့ နိုင်ငံသားဖြစ်မှု (individual citizenship) ကိုပဲ ဦးစားပေးသင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – ကွဲပြားစုံလင်မှု (Diversity) ရှိနေတယ်ဆိုတဲ့ အချက်အလက် (fact) က ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုလျှော့ချရေး၊ ပေါင်းစပ်ရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုပေါင်းစုံ လက်ခံရေး ဒါမှမဟုတ် တဦးချင်း နိုင်ငံသားဖြစ်မှု စတဲ့ မူဝါဒ (policy) တခုခုကို သူ့အလိုလို ရွေးချယ်ပေးလိုက်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဘယ်ကောက်ချက် (Ought) ကို ယူမလဲဆိုတာက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် (autonomy)၊ တန်းတူညီမျှမှု၊ စည်းလုံးညီညွတ်မှု ဒါမှမဟုတ် တဦးချင်းလွတ်လပ်ခွင့် စတဲ့ စံတန်ဖိုးအခြေခံ (value premise) ပေါ် အခြေခံမလဲဆိုတာအပေါ် မူတည်ပါတယ်။
၂။ မြန်မာနိုင်ငံမှာ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းတွေ အများကြီးရှိတယ်။
အရှိတရား (Is) – နယ်မြေအသီးသီးမှာ နိုင်ငံတော်ဗဟိုပြုစစ်တပ်၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့တွေ စတဲ့ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်း အများအပြား ရှိနေတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် တနိုင်ငံလုံးက လက်နက်ကိုင်အာဏာကို အဖွဲ့အစည်း (institution) တခုတည်းအောက်မှာ စုစည်းသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် ဒေသတိုင်းမှာ ကိုယ်ပိုင်ကာကွယ်ရေးအာဏာ ရှိသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် လက်နက်ကိုင်အာဏာအားလုံးကို အဆင့်ဆင့်လျှော့ချပြီး အရပ်သားအဖွဲ့အစည်းတွေ (civilian institutions) ဆီ လွှဲပြောင်းပေးသင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းတွေ အများအပြားရှိနေခြင်း (Armed plurality) က ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုရှိတဲ့ လက်နက်ကိုင်စနစ်၊ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုမရှိတဲ့ လုံခြုံရေးစနစ် ဒါမှမဟုတ် စစ်အာဏာလျှော့ချရေး (demilitarization) ဘယ်အရာကိုမှ အလိုအလျောက် သက်သေမပြပါဘူး။ လုံခြုံရေး၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်၊ တာဝန်ခံမှု၊ အကြမ်းမဖက်ရေး စတဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အခြေခံတွေ (normative premises) ထည့်စဉ်းစားမှသာ မူဝါဒကောက်ချက် ထွက်လာမှာပါ။
၃။ လူအများစုက ဗမာဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြတယ်။
အရှိတရား (Is) – မြန်မာနိုင်ငံမှာ ဗမာဘာသာစကားကို လူအများစုက ဆက်သွယ်ရေးအတွက် အသုံးပြုနိုင်ကြတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် ဗမာစကားကို ဘုံရုံးသုံးဘာသာစကား (common official language) အဖြစ် ထားသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားတွေကိုလည်း တန်းတူ ရုံးသုံးအဆင့်အတန်း (official status) ပေးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် နိုင်ငံတော်က ရုံးသုံးဘာသာစကား ခွဲခြားသတ်မှတ်မှု (official language hierarchy) ကို လျှော့ချပြီး ဒေသအလိုက် ရွေးချယ်ခွင့် (local choice) ကို ပိုပေးသင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – လူအများသုံးတဲ့ ဘာသာစကားဖြစ်ခြင်းဆိုတဲ့အချက်က သူ့အလိုလို အခွင့်အာဏာ (normative authority) မပေးပါဘူး။ ထိရောက်လွယ်ကူမှု (Efficiency) ကို ဦးစားပေးရင် အဖြေတမျိုးထွက်မယ်။ ဘာသာစကား တန်းတူညီမျှမှုကို ဦးစားပေးရင် တမျိုးထွက်မယ်။ ဒေသဆိုင်ရာလွတ်လပ်ခွင့် (Local autonomy) ကို ဦးစားပေးရင် နောက်တမျိုး ထွက်နိုင်ပါတယ်။
၄။ လူငယ်တွေဟာ နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းအချို့နဲ့ ကင်းကွာလာကြတယ်။ အရှိတရား (Is) – လူငယ်အချို့ဟာ နိုင်ငံရေးပါတီ၊ အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ တရားဝင်နိုင်ငံရေးဖြစ်စဉ်တွေ (formal political process) မှာ ပါဝင်မှုနည်းလာတယ်ဆိုတဲ့ အခြေအနေ တွေ့ရနိုင်တယ်။ ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် လူငယ်တွေ နိုင်ငံရေးထဲ ပြန်ဝင်လာအောင် စည်းရုံးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် တရားဝင်အဖွဲ့အစည်းတွေကို လူငယ်တွေ စိတ်ဝင်စားလာအောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် လူငယ်တွေ နိုင်ငံရေးကနေ ခဏတာ ကင်းကွာနေခွင့်ကိုလည်း လေးစားပေးသင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – နိုင်ငံရေးနဲ့ ကင်းကွာနေမှု (Disengagement) ရှိနေခြင်းက နိုင်ငံရေးမှာ ပါဝင်ပတ်သက်ဖို့ဆိုတာ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ တာဝန် (moral duty) တခုအနေနဲ့ အလိုအလျောက် သတ်မှတ်မပေးပါဘူး။ နိုင်ငံသားတာဝန် (Civic duty) ကို အလေးထားသူက ပထမကောက်ချက်ကို ယူနိုင်တယ်။ အဖွဲ့အစည်းပိုင်းဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှု (Institutional responsibility) ကို အလေးထားသူက ဒုတိယကောက်ချက်ကို ယူနိုင်ပြီး၊ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ခွင့် (Personal autonomy) ကို အလေးထားသူကတော့ တတိယကောက်ချက်ကို ယူနိုင်ပါတယ်။
၅။ မြန်မာနိုင်ငံမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှုနဲ့ မညီမျှမှုတွေ ကြီးမားတယ်။
အရှိတရား (Is) – လူအများအပြားဟာ စီးပွားရေးမလုံခြုံမှုနဲ့ ဝင်ငွေမညီမျှမှု (income inequality) ကို ခံစားနေကြရတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုတွေကို ပိုပြီး ပြန်လည်ခွဲဝေ (wealth redistribution) ပေးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် စီးပွားရေး (economic growth) အရင်တိုးတက်အောင်လုပ်ပြီးမှ ပြန်လည်ခွဲဝေရေးကို စဉ်းစားသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် နိုင်ငံတော်က ခွဲဝေပေးတာထက်စာရင် လူထုအသိုင်းအဝိုင်းတွေရဲ့ အပြန်အလှန်ကူညီရေးစနစ်တွေ (mutual aid systems) ကို ပိုအားကောင်းအောင် လုပ်သင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – ဆင်းရဲမွဲတေမှု (Poverty) ရှိနေခြင်းက “ဘာလုပ်သင့်သလဲ” ဆိုတာကို အဆုံးအဖြတ် မပေးပါဘူး။ တန်းတူညီမျှမှု (Equality)၊ တိုးတက်မှု (growth)၊ ပိုင်ဆိုင်ခွင့် (property rights)၊ စည်းလုံးညီညွတ်မှု (solidarity)၊ ဒါမှမဟုတ် အောက်ခြေအဆင့်ကနေ စီမံခွင့် (subsidiarity) စတဲ့ တန်ဖိုးတွေထဲက ဘယ်အရာကို ဘယ်လောက် အလေးပေးမလဲဆိုတာကသာ စံတန်ဖိုးရွေးချယ်မှု (normative choice) ဖြစ်ပါတယ်။
၆။ မြန်မာနိုင်ငံမှာ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းတွေ အားနည်းတယ်။
အရှိတရား (Is) – အချို့နေရာတွေမှာ နိုင်ငံတော်ယန္တရားတွေ (state institutions) ဟာ ဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်း၊ တာဝန်ခံခြင်းနဲ့ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး လုပ်ဆောင်ရာမှာ အားနည်းနေတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် နိုင်ငံတော်ယန္တရား (state capacity) ကို အလွန်ခိုင်မာအောင် တည်ဆောက်သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် အာဏာကို ဒေသခံအဖွဲ့အစည်းတွေဆီ ပိုပြီး လွှဲပြောင်းပေးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် နိုင်ငံတော်နဲ့ လူထုအဖွဲ့အစည်းတွေကြားမှာ အာဏာခွဲဝေအုပ်ချုပ်တဲ့စနစ် (shared governance) တည်ဆောက်သင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – အဖွဲ့အစည်းပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းမှု (Institutional weakness) ရှိနေတာက ဗဟိုကိုအားကောင်းစေခြင်း၊ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုလျှော့ချခြင်း ဒါမှမဟုတ် ပေါင်းစပ်အုပ်ချုပ်ခြင်း ဘယ်လမ်းစဉ်ကိုမှ ယုတ္တိဗေဒအရ မဖြစ်မနေ (logical necessity) လုပ်ရမယ်လို့ မပြဋ္ဌာန်းထားပါဘူး။ ထိရောက်မှု (Efficiency)၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်၊ တာဝန်ခံမှု၊ ဒါမှမဟုတ် ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်စွမ်း (resilience) စတဲ့ တန်ဖိုးဖြတ်မှုတွေ (value judgments) အပေါ် မူတည်ပြီး ရွေးချယ်ရတာပါ။
၇။ အမျိုးသမီးတွေဟာ စောင့်ရှောက်မှုလုပ်ငန်း (care work) တွေကို ပိုလုပ်နေကြရတယ်။
အရှိတရား (Is) – မိသားစုနဲ့ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း အများစုမှာ အမျိုးသမီးတွေက အခကြေးငွေမရတဲ့ စောင့်ရှောက်မှုအလုပ်တွေကို ပိုလုပ်နေကြရတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် အမျိုးသားတွေကလည်း ဒီအလုပ်တွေကို ပိုပြီး ဝေမျှလုပ်ကိုင်သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် ဒီလုပ်ငန်းတွေကို နိုင်ငံတော် သို့မဟုတ် အများပြည်သူဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းတွေ (public services) ကနေ ပိုပြီး ထောက်ပံ့ပေးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် မိသားစုတွေကို သူတို့နှစ်သက်ရာ အလုပ်ခွဲဝေမှုစနစ် (division of labor) ကို လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်ခွင့် ပေးသင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – လက်ရှိဖြစ်တည်နေတဲ့ ကျား၊ မ အလုပ်ခွဲဝေမှုက ပြန်လည်ဝေမျှခြင်း၊ အများပြည်သူဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်း ဒါမှမဟုတ် ပုဂ္ဂလိကရွေးချယ်ခွင့်ပေးခြင်း စတာတွေထဲက ဘယ်အရာကိုလုပ်ရမယ်လို့ သူ့အလိုလို မပြောပါဘူး။ တန်းတူညီမျှမှု၊ စောင့်ရှောက်မှု၊ လွတ်လပ်ခွင့်၊ မိသားစုလွတ်လပ်ခွင့် စတဲ့ မူဝါဒ (principles) တွေ ထည့်သွင်းစဉ်းစားမှသာ Ought ထွက်လာပါတယ်။
၈။ တိုင်းရင်းသားအဖွဲ့အစည်းအချို့က ဒေသတွေကို လက်တွေ့အုပ်ချုပ်နေတယ်။
အရှိတရား (Is) – အချို့ဒေသတွေမှာ တိုင်းရင်းသားအဖွဲ့အစည်းတွေက ပညာရေး၊ အခွန်၊ တရားစီရင်ရေး၊ ကျန်းမာရေးနဲ့ လုံခြုံရေး စတဲ့ အုပ်ချုပ်မှုယန္တရား (functions) တွေကို လက်တွေ့ လုပ်ဆောင်နေကြတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် သူတို့ရဲ့ အုပ်ချုပ်ခွင့်အာဏာ (governance authority) ကို တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် လူထုဆန္ဒကို ပြန်လည်စစ်ဆေးပြီးမှသာ အသိအမှတ်ပြုသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် အုပ်ချုပ်မှုလုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ညှိနှိုင်းသဘောတူထားတဲ့ ဖက်ဒရယ်ယန္တရား (negotiated federal institutions) ထဲကို ပြန်လည်ပေါင်းစည်းသင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – လက်တွေ့အုပ်ချုပ်နေခြင်း (De facto governance) က ဥပဒေအရ အခွင့်အရေးရှိခြင်း (de jure entitlement) ကို အလိုအလျောက် မဖန်တီးပေးပါဘူး။ သမိုင်းကြောင်းအရ တောင်းဆိုမှု (Historical claim)၊ သဘောတူညီချက် (consent)၊ ထိရောက်တဲ့ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဒီမိုကရေစီနည်းကျ အခွင့်အာဏာအပ်နှင်းမှု သို့မဟုတ် ဖက်ဒရယ်ပေါင်းစည်းမှု စတဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အခြေခံတွေ (normative premises) ထပ်ပေါင်းထည့်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။
၉။ လူထုအများစုက ဘာသာရေးကို အလေးထားကြတယ်။
အရှိတရား (Is) – လူမှုဘဝမှာ ဘာသာရေး (religion) ဟာ လူအများစုအတွက် အရေးပါနေတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတွေက ဘာသာရေးတန်ဖိုးတွေကို အသိအမှတ်ပြုသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် အများစုရဲ့ယုံကြည်ချက်က လူနည်းစုအခွင့်အရေးအပေါ် မလွှမ်းမိုးသွားစေဖို့ နိုင်ငံတော်အဖွဲ့အစည်းတွေဟာ ဘာသာရေးနဲ့ ပိုပြီး ကင်းကင်းရှင်းရှင်း နေသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် ဘာသာရေးအသိုင်းအဝိုင်းတွေကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုတွေ (public deliberation) မှာ ပါဝင်ခွင့်ပေးသင့်ပေမယ့် အတင်းအကျပ်ပြဋ္ဌာန်းနိုင်တဲ့ အာဏာ (coercive authority) တော့ မပေးသင့်ဘူး။
ရှင်းပြချက် – ဘာသာရေးဟာ လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ အရေးပါနေခြင်း (socially important) ဆိုတဲ့အချက်က ဘာသာရေးနိုင်ငံ၊ ဘာသာရေးကင်းလွတ်တဲ့နိုင်ငံ (secular state)၊ သို့မဟုတ် ဗဟုဝါဒကျတဲ့ အများပြည်သူနယ်ပယ် (plural public sphere) တခုခုကို ယုတ္တိဗေဒအရ မဖြစ်မနေ ထွက်ပေါ်လာစေတဲ့ ရလဒ် (logical consequence) အနေနဲ့ မဖန်တီးပေးပါဘူး။
၁၀။ တိုင်းပြည်မှာ စစ်ဖြစ်နေတယ်။
အရှိတရား (Is) – အကြမ်းဖက်မှု၊ လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခနဲ့ လုံခြုံရေးအန္တရာယ်တွေ မြင့်တက်နေတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် လုံခြုံရေးအတွက် အချို့သော လွတ်လပ်ခွင့်တွေကို ကန့်သတ်သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် အခွင့်အရေးကာကွယ်မှုကို ပိုပြီး တင်းကျပ်သင့်တယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အကျပ်အတည်းကာလမှာ အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုတွေ (abuse) ပိုဖြစ်လာနိုင်လို့ပါ။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် ယာယီအရေးပေါ်အစီအမံ (temporary emergency arrangements) တွေ လုပ်နိုင်ပေမယ့် သက်တမ်းကုန်ဆုံးမယ့်ရက်နဲ့ စောင့်ကြည့်ကြပ်မတ်မှု (oversight) ပါဝင်သင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – အန္တရာယ်ရှိနေခြင်းဆိုတဲ့ အရှိတရားက လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပိုကန့်သတ်ရမလား၊ ပိုကာကွယ်ရမလား ဆိုတာကို အဖြေမပေးပါဘူး။ လုံခြုံရေး၊ လွတ်လပ်ခွင့်၊ အချိုးအစားကျမှု (proportionality) နဲ့ တာဝန်ခံမှုတို့ကြားမှာ စံတန်ဖိုးအရ ချိန်ခွင်လျှာညှိခြင်း (normative balancing) လိုအပ်ပါတယ်။
၁၁။ မြေယာကို ရိုးရာပုံစံနဲ့ စီမံခန့်ခွဲနေတဲ့ အသိုင်းအဝိုင်းတွေ ရှိတယ်။
အရှိတရား (Is) – တချို့ဒေသတွေမှာ မြေယာကို ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်း စည်းမျဉ်းတွေ (customary rules) နဲ့ စီမံနေကြတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် ရိုးရာမြေယာစနစ်တွေကို ဥပဒေအရ အသိအမှတ်ပြု (legal recognition) ပေးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် တဦးချင်း မြေပိုင်ဆိုင်မှုလက်မှတ်တွေ (individual land titles) ထုတ်ပေးပြီး လူတိုင်းကို ကိုယ်ပိုင်ရွေးချယ်ခွင့် ပိုပေးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် ရိုးရာစနစ်နဲ့ တဦးချင်းပိုင်စနစ် နှစ်ခုကြားမှာ နှစ်သက်ရာကို ရွေးချယ်နိုင်တဲ့ အစီအမံ (opt-in arrangement) လုပ်ပေးသင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်း အလေ့အကျင့်ရှိတယ်ဆိုတာက စုပေါင်းပိုင်ဆိုင်မှု (collectivism) ကို အတည်မပြုပေးသလို ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဆိုင်မှုကိုလည်း အတည်မပြုပေးပါဘူး။ အသိုင်းအဝိုင်းရဲ့ ရေရှည်တည်တံ့မှု၊ တဦးချင်းလွတ်လပ်ခွင့်၊ သို့မဟုတ် စီးပွားရေးလုံခြုံမှု စတဲ့ တန်ဖိုးတွေကြားမှာ ဆုံးဖြတ်ရတာ ဖြစ်ပါတယ်။
၁၂။ မြန်မာနိုင်ငံမှာ လူတွေက အစိုးရအပေါ် ယုံကြည်မှု နည်းပါးတယ်။
အရှိတရား (Is) – အစိုးရအပေါ် လူထုရဲ့ယုံကြည်မှု (Public trust in government) အားနည်းနေတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် အစိုးရကို ပိုပြီး ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရှိအောင် (transparent) ပြောင်းလဲသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် နိုင်ငံတော်ရဲ့ လုပ်ပိုင်ခွင့်ယန္တရားတွေကို လျှော့ချထားပြီး လူတွေကို ကိုယ်တိုင်စီမံခွင့် ပိုပေးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် စွမ်းဆောင်ရည်ရှိတဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေ (capable institutions) တည်ဆောက်ပြီး လက်တွေ့လုပ်ဆောင်ပြမှု (performance) ကနေတဆင့် ယုံကြည်မှု ပြန်လည်တည်ဆောက်သင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – ယုံကြည်မှုကင်းမဲ့နေခြင်း (Distrust) က ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ အစိုးရယန္တရား အနည်းဆုံးထားရှိမှု (minimal state) ဒါမှမဟုတ် ပိုမိုအားကောင်းတဲ့ နိုင်ငံတော်စွမ်းဆောင်ရည် ဘယ်လမ်းကြောင်းကို သွားသင့်တယ်ဆိုတာ မပြောပြပါဘူး။ ယုံကြည်မှုကို ဘယ်လိုတည်ဆောက်သင့်တယ်ဆိုတာ ကိုယ်တိုင်က စံတန်ဖိုးပိုင်းဆိုင်ရာနဲ့ လက်တွေ့စမ်းသပ်လေ့လာမှုဆိုင်ရာ မေးခွန်း (normative and empirical question) ဖြစ်နေပါတယ်။
၁၃။ လူအများအပြား အကူအညီ လိုအပ်နေတယ်။
အရှိတရား (Is) – အကျပ်အတည်းကြောင့် လူသားချင်းစာနာမှုအကူအညီ (humanitarian assistance) လိုအပ်နေသူ အများအပြား ရှိနေတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် အကူအညီပေးမယ့် ပမာဏ (aid volume) ကို အမြန်ဆုံး တိုးမြှင့်သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် ပြင်ပက အကူအညီထက် ဒေသခံတွေရဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်နဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အားကိုးနိုင်မှု (self-reliance) ကို ပိုပြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် ချက်ချင်းပေးတဲ့ အကူအညီ (immediate aid) နဲ့ ရေရှည် ဒေသခံတွေက ထိန်းချုပ်နိုင်မှု (long-term local control) တို့ကို ပေါင်းစပ်လုပ်ဆောင်သင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – လိုအပ်ချက် (Need) ရှိနေခြင်းက အကူအညီပေးမယ့် ပုံစံ (aid modality) ကို ရွေးချယ်မပေးပါဘူး။ အရေးတကြီးလိုအပ်မှု (Urgency)၊ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ခွင့် (autonomy)၊ ရေရှည်တည်တံ့မှု (sustainability) နဲ့ တာဝန်ခံမှု (accountability) စတဲ့ တန်ဖိုးတွေကသာ ဘာလုပ်သင့်တယ် (Ought) ကို ပုံဖော်ပေးတာပါ။
၁၄။ လူထုရဲ့ အမြင်တွေ အရမ်း သဘောထားကွဲလွဲနေတယ်။
အရှိတရား (Is) – နိုင်ငံရေးအမြင်တွေကြားမှာ အစွန်းရောက်ကွဲလွဲမှုတွေ (polarization) ပြင်းထန်နေတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် အပြန်အလှန် အလျှော့ပေးအပေးအယူ (compromise) ပိုလုပ်သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် မူ (principle) ကို မလျှော့ဘဲ ပိုပြီး ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ရပ်တည်သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် သဘောထားကွဲလွဲမှုတွေကို ခံနိုင်ရည်ရှိတဲ့ အဖွဲ့အစည်းယန္တရားတွေ (institutions) တည်ဆောက်သင့်တယ်၊ အားလုံးသဘောတူညီမှု (consensus) မရှာလည်း ရတယ်။
ရှင်းပြချက် – သဘောထားကွဲလွဲမှု (Polarization) ကို ပြဿနာတခုလို့ သတ်မှတ်တာကိုယ်တိုင်က စံတန်ဖိုးပိုင်းဆိုင်ရာ ခြေလှမ်း (normative step) တခု ဖြစ်ပါတယ်။ သဟဇာတဖြစ်မှု (Harmony) ကို တန်ဖိုးထားရင် အပေးအယူလုပ်ဖို့ ပိုလိုပါမယ်။ တရားမျှတမှု (Justice) ကို အလေးထားရင် အပေးအယူလုပ်ခြင်းက အန္တရာယ်ရှိနိုင်ပါတယ်။ ဗဟုဝါဒ (Pluralism) ကို အလေးထားရင်တော့ သဘောထားကွဲလွဲမှုတွေကို အဖွဲ့အစည်းယန္တရားတွေက စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းပေးတာ (institutionalize) က ပိုသင့်တော်နိုင်ပါတယ်။
၁၅။ လူတွေဟာ အမှတ်သညာ (identity) ကို အလွန်အလေးထားကြတယ်။
အရှိတရား (Is) – လူမျိုး၊ ဘာသာရေး၊ ဒေသဆိုင်ရာနဲ့ အမျိုးသားရေး အမှတ်သညာတွေက လူတွေရဲ့ နိုင်ငံရေးအရ ပြုမူဆောင်ရွက်မှုတွေမှာ အရေးပါတဲ့နေရာမှာ ရှိနေတယ်။
ဖြစ်သင့်သည် (Ought)
· ကောက်ချက် ၁ – ဒါကြောင့် နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းတွေက အုပ်စုလိုက်အမှတ်သညာတွေကို ကိုယ်စားပြုခွင့် (representation) ပေးသင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၂ – ဒါကြောင့် နိုင်ငံရေးမှာ အမှတ်သညာအပေါ် အခြေခံမှုကို နည်းနည်းလျှော့ချပြီး ဘုံနိုင်ငံသားဖြစ်မှု (common citizenship) ကို တည်ဆောက်သင့်တယ်။
· ကောက်ချက် ၃ – ဒါကြောင့် အမှတ်သညာကို အခြေအနေ (context) အလိုက် အသုံးပြုခွင့်ပေးပြီး ပုံသေကားချပ် နိုင်ငံရေးအုပ်စုတွေ (fixed political categories) မဖြစ်သွားအောင် အဖွဲ့အစည်းယန္တရားတွေကို ပုံစံချ (design) သင့်တယ်။
ရှင်းပြချက် – အမှတ်သညာက အရေးပါနေတယ် ဆိုတဲ့ ဖော်ပြချက် (descriptive claim) က အမှတ်သညာနိုင်ငံရေး (identity politics) ကို ထောက်ခံခြင်း သို့မဟုတ် ပယ်ချခြင်း မလုပ်ပါဘူး။ အသိအမှတ်ပြုမှု၊ အားလုံးအကျုံးဝင်မှု (universalism)၊ ပုံသေအနှစ်သာရမရှိမှု (anti-essentialism) နဲ့ နိုင်ငံရေးအရ လက်တွေ့ကျမှု (political practicality) စတဲ့ တန်ဖိုးတွေအပေါ် မူတည်ပြီး မတူညီတဲ့ ကောက်ချက် (Oughts) တွေ ထွက်လာနိုင်ပါတယ်။
ဒီလေ့ကျင့်ခန်းရဲ့ အရေးအကြီးဆုံး သင်ခန်းစာကို စာတကြောင်းတည်းနဲ့ ပြောရရင် "တူညီတဲ့ အရှိတရား (Is) ကနေ အပြန်အလှန်ဆန့်ကျင်နေတဲ့ ဖြစ်သင့်ဖြစ်ထိုက်မှု (Ought/Should) တွေ ထွက်လာနိုင်ခြင်းက၊ Ought/Should ဟာ Is (Verb to be) ထဲမှာ ကြိုတင်ကိန်းအောင်းနေတာ မဟုတ်ကြောင်း သက်သေပါပဲ။"